TÍCH HỢP NĂNG LỰC SỐ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN BẬC TRUNG HỌC CƠ SỞ

TÍCH HỢP NĂNG LỰC SỐ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC

MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN BẬC TRUNG HỌC CƠ SỞ

                                                       ThS. Đào Thị Thúy

Trong thời đại công nghệ số phát triển mạnh mẽ, việc trang bị cho học sinh năng lực số trở thành một yêu cầu cấp thiết trong giáo dục phổ thông. Năng lực số (NLS) không chỉ giúp học sinh sử dụng thành thạo công nghệ thông tin, khai thác và xử lý thông tin một cách hiệu quả, mà còn hình thành khả năng giao tiếp, hợp tác, sáng tạo nội dung và ứng xử có trách nhiệm trong môi trường số.

Môn Giáo dục công dân (GDCD) ở bậc Trung học cơ sở (THCS) có vai trò quan trọng trong việc hình thành phẩm chất đạo đức, ý thức pháp luật và trách nhiệm công dân cho học sinh. Đây cũng là môn học có nhiều nội dung gắn với đời sống thực tiễn, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến hành vi ứng xử, quyền và nghĩa vụ công dân. Vì vậy, việc tích hợp phát triển năng lực số trong dạy học môn GDCD là cần thiết và phù hợp với định hướng đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay.

1. Khái niệm năng lực số và vai trò của năng lực số đối với học sinh

Khái niệm năng lực số

Năng lực số là việc sử dụng công nghệ số một cách tự tin và có tư duy phản biện phục vụ cho học tập, giải trí, công tác và giao tiếp. NLS gồm những kỹ năng cơ bản về công nghệ thông tin như: sử dụng máy tính để tìm kiếm, tiếp cận, đánh giá, lưu trữ,tạo ra sản phẩm, trình bày và trao đổi thông tin, cũng như giao tiếp và tham gia vào các mạng lưới hợp tác thông qua Internet

Vai trò của năng lực số đối với học sinh

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, NLS đã trở thành một yếu tố then chốt, mang lại ý nghĩa và vai trò sâu sắc đối với học sinh. NLS không chỉ là khả năng sử dụng các công cụ kỹ thuật số mà còn là tập hợp các kiến thức, kỹ năng, thái độ và nhận thức cần thiết để học tập, làm việc và tham gia vào xã hội số một cách an toàn và hiệu quả. Đối với học sinh, việc phát triển NLS là cần thiết để thích ứng với những thay đổi mạnh mẽ của thời đại, mở ra nhiều cơ hội phát triển toàn diện như: (1) Nâng cao hiệu quả học tập và tiếp cận kiến thức. (2) Chuẩn bị cho tương lai nghề nghiệp. (3) Thúc đẩy sự tham gia các hoạt động xã hội trên môi trường số.

2. Sự cần thiết của việc tích hợp năng lực số cho học sinh trong môn Giáo dục công dân

Môn GDCD có vai trò quan trọng trong việc hình thành phẩm chất đạo đức, ý thức pháp luật và trách nhiệm công dân cho học sinh. Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển theo hướng số hóa, việc tích hợp năng lực số vào dạy học GDCD giúp môn học trở nên gần gũi, thiết thực hơn với đời sống hiện đại, đồng thời nâng cao hiệu quả giáo dục toàn diện.

Theo định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo, giáo dục không chỉ truyền thụ kiến thức mà còn phát triển năng lực cho người học, trong đó năng lực số là một yêu cầu thiết yếu. Việc tích hợp này giúp học sinh không chỉ hiểu các chuẩn mực đạo đức, pháp luật mà còn biết vận dụng vào môi trường số một cách đúng đắn.

Những lợi ích của việc tích hợp năng lực số cho học sinh trong môn GDCD: Giúp học sinh hiểu rõ quyền và nghĩa vụ trên không gian mạng. Học sinh nhận thức được trách nhiệm khi tham gia internet, biết bảo vệ thông tin cá nhân và tôn trọng quyền riêng tư của người khác; Hình thành văn hóa ứng xử số. Các em được giáo dục về cách giao tiếp, ứng xử văn minh, lịch sự trên mạng xã hội, tránh các hành vi tiêu cực như xúc phạm, bắt nạt trực tuyến; Nâng cao khả năng nhận diện thông tin sai lệch. Học sinh biết cách chọn lọc, đánh giá thông tin, tránh bị ảnh hưởng bởi tin giả, thông tin không chính xác; Tăng hứng thú học tập thông qua công nghệ. Việc sử dụng các công cụ số, học liệu trực tuyến giúp bài học trở nên sinh động, hấp dẫn, phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh.

Tích hợp năng lực số trong môn GDCD không chỉ góp phần đổi mới phương pháp dạy học mà còn giúp học sinh hình thành kỹ năng cần thiết để trở thành công dân có trách nhiệm trong xã hội số.

3. Nội dung tích hợp năng lực số cho học sinh trong chương trình môn GDCD bậc THCS

3.1. Tích hợp năng lực số qua nội dung bài học

Việc tích hợp năng lực số trong môn GDCD có thể thực hiện trực tiếp thông qua nội dung các bài học trong chương trình. Đây là cách tiếp cận tự nhiên, giúp học sinh vừa tiếp thu kiến thức môn học vừa phát triển kỹ năng số một cách hiệu quả.

Một số nội dung bài học có thể tích hợp như:

Quyền và nghĩa vụ của công dân →tích hợp nội dung bảo vệ dữ liệu cá nhân. Khi học về quyền công dân, giáo viên có thể liên hệ đến quyền được bảo vệ thông tin cá nhân trên môi trường mạng. Học sinh được hướng dẫn cách giữ an toàn dữ liệu, không chia sẻ thông tin riêng tư một cách tùy tiện.

Pháp luật → tích hợp nội dung về tìm hiểu Luật An ninh mạng. Nội dung pháp luật có thể mở rộng sang các quy định về sử dụng internet, đặc biệt là Luật An ninh mạng Việt Nam. Qua đó, học sinh hiểu rõ những hành vi bị cấm và trách nhiệm pháp lý khi tham gia không gian mạng.

Đạo đức → tích hợp nội dung ứng xử văn minh trên nền tảng mạng xã hội. Các bài học về đạo đức là cơ sở để giáo dục học sinh cách giao tiếp lịch sự, tôn trọng người khác trên các nền tảng số như Facebook hay Zalo. Điều này giúp hạn chế các hành vi tiêu cực như nói xấu, xúc phạm hay bắt nạt trực tuyến.

Trách nhiệm công dân → tích hợp nội dung hành vi đúng đắn trong môi trường số. Học sinh được rèn luyện ý thức trách nhiệm khi đăng tải, chia sẻ thông tin, biết kiểm chứng nguồn tin và có thái độ đúng đắn khi tham gia các hoạt động trên internet.

Ví dụ: Tích hợp phát triển năng lực số vào mục 1. Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, trong Bài 10: Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân (GDCD 6)

* Mục tiêu tích hợp năng lực số, giúp học sinh đạt được: Biết tìm kiếm thông tin trên internet, chọn lọc thông tin chính xác và biết trình bày nội dung bằng công cụ số.

* Thiết kế hoạt động học tập

Bước 1: Giao nhiệm vụ

Giáo viên chia lớp thành các nhóm, yêu cầu học sinh: Tìm kiếm thông tin trên internet về nội dung: “Quyền công dân là gì?” ; “Nghĩa vụ công dân là gì?”

Bước 2: Hướng dẫn kỹ năng số

Giáo viên hướng dẫn học sinh chọn thông tin từ: Trang giáo dục, sách điện tử và Video có nguồn gốc rõ ràng. Không lấy thông tin không rõ nguồn, mang tính cá nhân, sai lệch.

Bước 3: HS xử lý và trình bày thông tin

Tóm tắt nội dung bằng các ý chính.

Chọn trình bày bằng một trong các hình thức: PowerPoint hoặc Canva

Bước 4: Chia sẻ thông tin và phản hồi

HS trình bày phẩm của nhóm mình trước lớp

Các nhóm còn lại nhận xét, phản biện, góp ý, bổ sung.

* GV kết luận

Quyền công dân: Những điều mà pháp luật công nhận cho công dân được hưởng, được làm.

Nghĩa vụ công dân: Những việc bắt buộc công dân phải làm đối với xã hội, đối với người khác mà pháp luật quy định.

Như vậy, thông qua việc lồng ghép nội dung phù hợp, giáo viên có thể giúp học sinh hình thành nhận thức và hành vi chuẩn mực trong môi trường số, góp phần xây dựng một thế hệ công dân số có trách nhiệm.

3.2. Tích hợp năng lực số qua hoạt động học tập của học sinh

Bên cạnh việc lồng ghép trong nội dung bài học, giáo viên có thể tích hợp phát triển năng lực số cho học sinh thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, tạo cơ hội để học sinh được trải nghiệm và thực hành trong môi trường số.

Thảo luận tình huống đạo đức trên mạng: Giáo viên đưa ra các tình huống thực tế như bị lộ thông tin cá nhân, bị bắt nạt trực tuyến hoặc lan truyền tin giả. Học sinh thảo luận, phân tích và đề xuất cách xử lý phù hợp. Hoạt động này giúp người học rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện và ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng.

Ví dụ: Học sinh vô tình chia sẻ thông tin cá nhân (số điện thoại, địa chỉ, tài khoản) trên mạng xã hội và bị kẻ xấu lợi dụng → Học sinh thảo luận cách phòng tránh, bảo vệ dữ liệu cá nhân. Khi một học sinh bị bạn bè đăng tải hình ảnh, bình luận tiêu cực trên các nền tảng như Facebook hoặc Zalo.→ Học sinh phân tích hậu quả, đề xuất cách ứng xử phù hợp và hỗ trợ nạn nhân.

Tìm kiếm và đánh giá thông tin trên internet: Học sinh được giao nhiệm vụ tìm kiếm thông tin liên quan đến bài học, sau đó đánh giá độ tin cậy của nguồn gốc thông tin. Qua đó, các em hình thành kỹ năng chọn lọc, xử lý thông tin và tránh tiếp nhận những thông tin sai lệch, xấu độc.

Thiết kế poster, video tuyên truyền: Giáo viên tổ chức cho học sinh thực hiện các sản phẩm số như poster, infographic hoặc video với chủ đề: an toàn mạng, văn hóa ứng xử trên internet; Phòng tránh bạo lực học đường… Hoạt động này giúp phát triển khả năng sáng tạo nội dung số và kỹ năng làm việc nhóm.

Học tập qua nền tảng trực tuyến: Sử dụng các công cụ như Google Classroom hoặc Microsoft Teams để giao nhiệm vụ, trao đổi và đánh giá kết quả học tập. Điều này giúp học sinh làm quen với môi trường học tập số hiện đại.

Tóm lại: Tích hợp năng lực số cho học sinh trong dạy học môn GDCD bậc THCS là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới giáo dục hiện nay. Việc tích hợp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức GDCD một cách sinh động, gần gũi với thực tiễn mà còn rèn luyện các kỹ năng số quan trọng như tìm kiếm, xử lý thông tin, giao tiếp và sáng tạo nội dung số, đồng thời hình thành ý thức trách nhiệm và văn hóa ứng xử trong môi trường số hiện nay.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể.

[2]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình môn Giáo dục công dân.

[3]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Tài liệu tập huấn giáo viên, Hướng dẫn phát triển năng lực số cho học sinh phổ thông cấp THCS, Lưu hành nội bộ, Hà Nội.

[4]. Bộ Giáo dục và Đào tạo, Số 02/2025/TT-BGDĐT, ngày 24/01/2025 Thông tư quy định năng lực số cho người học.

[5]. UNESCO (2018), Digital Literacy Framework.