TƯ TƯỞNG CỦA NGUYỄN DU - SỰ ĐAN XEN NHỮNG GIÁ TRỊ ĐƯƠNG THỜI VÀ ĐƯƠNG ĐẠI

TƯ TƯỞNG CỦA NGUYỄN DU - SỰ ĐAN XEN NHỮNG GIÁ TRỊ ĐƯƠNG THỜI VÀ ĐƯƠNG ĐẠI

TS. Đậu Thị Hồng

Tư tưởng của Nguyễn Du (1766 - 1820) có vị trí, giá trị và ý nghĩa quan trọng trong lịch sử tư tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Sự xuất hiện của một nhà tư tưởng lớn như Nguyễn Du vừa là một kết quả, một sự bất ngờ, vừa phù hợp với tiến trình phát triển của lịch sử tư tưởng dân tộc. Nó thể hiện những bước tổng hợp của nền văn hóa không chỉ Việt Nam mà vùng Đông Nam Á trong bối cảnh lịch sử xã hội phong kiến Việt Nam đang từng bước suy vi. Nguyễn Du đã đi sâu vào đời sống nội tâm của con người cá nhân, diễn trình cuộc đấu tranh đầy vật vã, gian nan và khốc liệt của ý thức người với khát vọng sống, bảo vệ nhân phẩm, chống tha hóa trong xã hội phong kiến Việt Nam ở bước tổng khủng hoảng - thời mạt kì của nó. Nguyễn Du đã khám phá ra những sức mạnh to lớn của con người ngay chính trong cuộc đời nhiều bất hạnh bằng niềm tin của cá nhân ông và bằng sự trải nghiệm và thông qua sự phản ánh khách quan quá trình tương tác, đối kháng của con người ý thức chống lại các thế lực tàn độc, sức mạnh tha hóa của đồng tiền - những sức mạnh phản nhân văn đi ngược lại với sự tiến bộ của con người và xã hội.

     Giá trị tư tưởng nhân văn của Nguyễn Du trước hết chính là thái độ đề cao con người trần thế với những khát vọng bản năng và nhân văn. Những khát vọng có thực, rốt ráo và thường trực không chỉ đối với những con người sống trong xã hội tăm tối và bức bối cuối thế kỷ XVIII mà nó là khát vọng chung của mọi người khi sinh ra, không kể giai cấp, dân tộc, thời đại lịch sử. Chính vì thế mà những tư tưởng của Nguyễn Du có khả năng thẩm thấu, lan tỏa  đối với nhiều tầng lớp, vượt ra phạm vi quốc gia, dân tộc, bởi trước hết nó được xuất phát từ chính những ngõ ngách sâu thẳm nhất của tâm hồn con người.

Chúng ta dễ dàng nhận thấy trong sáng tác của Nguyễn Du từ thơ văn chữ Hán đến kiệt tác Truyện Kiều, những khắc khoải về thân phận con người đặc biệt là người phụ nữ là nguồn mạch chung trong sự suy tư, triết lý của Nguyễn Du.  Dẫu trong tổng số 250 bài thơ chữ Hán chỉ có 05 bài nhắc đến phụ nữ; đó có thể là một cô bé ngây thơ, một cô hầu, một kỹ nữ hay một bà phi thất sủng…Tuy sự xuất hiện đó không nhiều thậm chí rất hạn chế nhưng  những vấn đề về số phận, thân phận của họ lại để lại nhiều ấn tượng day dứt và sự chiêm nghiệm trong lòng người đọc. Và không quá khi nói, những người phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Du có thể được nâng lên thành biểu tượng về thân phận trong xã hội phong kiến; đó là cô Cầm trong Long Thành cầm giả ca, là người ca nữ đất La Thành trong Điếu La Thành giả ca, là nàng Tiểu Thanh tài năng phận mỏng trong Độc Tiểu Thanh Ký, và đặc biệt Thúy Kiều trong kiệt tác Truyện Kiều.

Đánh giá, định vị giá trị, ý nghĩa của một tư tưởng đã khó thì đối với tư tưởng Nguyễn Du không phải được trình bày một cách hệ thống thông qua các trước tác mà nó được hòa trộn vào trong cuộc đời và văn chương lại càng khó khăn, phức tạp hơn rất nhiều. Đối với những đánh giá, nhận định về giá trị, ý nghĩa tư tưởng Nguyễn Du phân tích trên đây cũng mới chỉ dừng lại ở một mức độ nhất định. Trong thực tiễn đời sống của con người Việt Nam, những giá trị tư tưởng của Nguyễn Du còn có thể tìm thấy những khía cạnh khác mà từ những góc độ quan sát khác mới có thể đánh giá được đầy đủ. Tuy nhiên, dù quan sát ở góc độ nào thì tư tưởng nhân văn của Nguyễn Du cũng có những giá trị mang tầm vóc nhân loại và đặc sắc đối với dân tộc. Tư tưởng đó có ý nghĩa không chỉ đối với thời đại của ông, mà nó còn có ý nghĩa sâu sắc đối với xã hội Việt Nam hiện nay. Thông qua các tác phẩm của mình Nguyễn Du đánh thức trong chúng ta tình yêu thương trân trọng con người, đánh thức khát vọng về những điều tốt đẹp, cao thượng cần có trong cuộc đời; “dạy” cho chúng ta nhân cách làm người, thái độ đối với bất công, bạo ngược, tha hóa…để giữ cho mình cái tâm trong sạch và giải phóng chính mình, giải phóng xã hội. Những tư tưởng của Nguyễn Du vẫn còn động vọng đến nhiều vấn đề của xã hội hiện nay như bình đẳng giới, giải phóng phụ nữ, phát triển năng lực cá nhân…Đó cũng là những khát vọng nhân bản, nhân văn của loài người tiến bộ trên thế giới.